张九龄：宰相诗人 （一）

Trương Cửu Linh: Tể tướng và thi nhân (1)

在唐代，许多诗人不是怀才不遇，就是家道中落、时运不济、命运多舛，而张九龄可谓是官场情商比较高的一位，他一生仕途颇为顺利，且为人正直、性情温和，受到许多人爱戴。虽然他也时常因直言敢谏触怒龙颜，但却位至丞相，一直为后世所崇敬、仰慕。

Thời nhà Đường, nhiều thi nhân hoặc là có tài nhưng không gặp thời, hoặc là gia cảnh sa sút, thời vận không may, vận mệnh éo le, thế nhưng Trương Cửu Linh—được coi là một trong những người có khả năng ứng xử khéo léo nhất trong chốn quan trường, đã có một con đường quan lộ khá suôn sẻ. Ông là người cương trực, tính tình ôn hòa, được rất nhiều người yêu mến. Mặc dù đôi khi vì thẳng thắn can gián khiến hoàng đế phật lòng, song ông vẫn làm đến chức Tể tướng, luôn được hậu thế tôn kính, ngưỡng mộ.

张九龄慧眼如炬，第一次见安禄山，便断言：乱幽州者，必此胡也！日后，他还曾言安禄山“貌有反相，不杀必为后患”，却不为玄宗采纳。然而，历史更是印证了张九龄的预言，安史之乱爆发，玄宗再忆起九龄平生之言，只能痛哭了。

Trương Cửu Linh có đôi mắt tinh tường. Ngay lần đầu gặp An Lộc Sơn, ông đã khẳng định: “Loạn U Châu giả, tất thử Hồ dã”(Kẻ ngoại tộc này ắt sẽ tác loạn tại U Châu)! Về sau, ông còn nói An Lộc Sơn “Tướng mạo có dáng phản nghịch, nếu không tiêu diệt ắt gây họa về sau”, tiếc rằng Hoàng đế Huyền Tông đã không nghe theo lời cảnh báo của ông. Tuy nhiên, lịch sử đã chứng minh lời tiên đoán của Trương Cửu Linh, khi Loạn An Sử bùng nổ, Hoàng đế Huyền Tông bèn nhớ lại những lời ông từng nói, đành phải khóc than đau đớn. 

张九龄一生三进京城，在仕途上跌宕起伏，最后入朝拜相，成为一代名臣，同时他在诗文方面也颇有建树，深得后人赞许。

Trương Cửu Linh suốt đời từng 3 lần vào kinh thành làm quan, đường quan lộ có thăng có trầm, cuối cùng làm đến chức Tể tướng, trở thành danh thần một thời, đồng thời ông cũng có những thành tựu nổi bật trong sự nghiệp văn thơ, được người đời sau đánh giá cao. 

678年，张九龄出生于岭南一个世代仕宦家庭，未出生前便有老者预言他是“非凡人物”。

Năm 678, Trương Cửu Linh xuất thân trong một gia đình có nhiều đời làm quan ở Lĩnh Nam. Trước khi ông chào đời, đã có một vị người già tiên đoán ông sẽ trở thành một nhân vật phi thường.

幼年时期聪明敏捷，五六岁便能吟诗作对，是远近闻名的“小神童”​。

Ngay từ lúc còn nhỏ, Trương Cửu Linh đã thông minh lanh lợi, 5-6 tuổi đã biết làm thơ và câu đối, nổi tiếng là “thần đồng”.

据说，七八岁时，家人曾带他游宝林寺。宝林寺是当地名寺，香火鼎盛且风景秀丽，吸引了不少游客。当时韶州府的太守携其他领导班子前来进香朝拜，其他香客听说后赶忙回避，而张九龄进寺前折了一朵桃花藏在袖子里，若无其事地观看太守的随从们朝拜。

Tương truyền, khi ông 7-8 tuổi, người trong nhà đưa ông đi vãn cảnh chùa Bảo Lâm Tự. Bảo Lâm Tự là một ngôi chùa nổi tiếng trong vùng, hương khói linh thiêng, phong cảnh thanh tú, thu hút rất nhiều du khách. Vào thời điểm đó, Thái thú phủ Thiều Châu cùng đoàn tùy tùng đến đây dâng hương, các phật tử xung quanh đều né tránh, chỉ có Trương Cửu Linh tiến vào, trước khi vào chùa, ông còn hái một nhánh hoa đào giấu vào tay áo, thản nhiên đứng xem cảnh quan lại vái lạy. 

太守看他天真可爱，毫不胆怯，就想试试他的学问，便道，我出一个对子，你要是对上了就给你供果吃。张九龄答应了。其实，太守早已看见他袖子里藏的桃花，于是出上联：“白面书生，袖里暗藏春色。”他马上对了下联：“黄堂太守，胸中明察秋毫。”太守一听，又出上联：“一位童子，攀龙攀凤攀丹桂。”张九龄一抬头，面前正好有三尊大佛像，便对出下联：“三尊大佛，坐狮坐象坐莲花。”两问两答，张九龄应对有度，太守赞叹不已，连声道此子日后定非等闲之辈。

Thái thú thấy cậu bé đáng yêu lanh lợi, không hề nhút nhát, bèn muốn thử tài năng của cậu nên nói: Ta ra một vế đối, nếu cháu đối được thì sẽ mời cháu ăn trái cây cúng giỗ. Trương Cửu Linh đồng ý. Thực ra, Thái thú đã sớm nhìn thấy hoa đào giấu trong tay áo của ông, nên liền ra vế: “Bạch diện thư sinh, tụ lý ám tàng xuân sắc” ông liên đáp “Hoàng đường thái thú, hung trung minh sát thu hào”, Thái thú nghe xong, liền ra vế “Một vị đồng tử, phan long phan phượng phan đan quế”, Trương Cửu Linh ngẩng đầu thấy 3 bức tượng phật, liền đối: “Tam tôn đại phật, tọa sư tọa tượng tọa liên hoa.” Sau hai vế đối đáp, Trương Cửu Linh đáp đâu đúng đó, khiến Thái thú hết lời khen ngợi, khẳng định Trương Cửu Linh sau này nhất định không tầm thường.

十三岁时，张九龄带着自己新作的诗文，拜访广州刺史王方庆，王方庆读完赞许道，“此子必能致远。”

Năm 13 tuổi, Trương Cửu Linh mang theo tác phẩm thơ văn của mình đến bái kiến Thứ sử Quảng Châu Vương Phương Khánh. Sau khi đọc xong, Vương Phương Khánh khen ngợi rằng: “Đứa bé này nhất định có tiền đồ xán lạn.”

702年，二十四岁的张九龄参加科举考试，名列第一。榜单公布后，一片哗然，落第的考生纷纷上告，说考官不公平，一个来自岭南蛮荒之地的考生，有什么资格当状元？此事惊动了皇帝，下诏重新考试，结果虽增加了一些进士名额，但独占鳌头的依然是张九龄。如此一来，众人哑口无言。

Năm 702, Trương Cửu Linh tham gia kỳ thi khoa cử, đỗ trạng nguyên ở tuổi 24. Bảng vàng vừa công bố, dư luận xôn xao, nhiều thí sinh rớt bảng, thi nhau khiếu nại quan giám khảo không công bằng, cho rằng một người xuất thân từ vùng Lĩnh Nam hoang vu hẻo lánh, thì làm sao có tư cách làm trạng nguyên. Vụ việc này đã kinh động đến tai hoàng đế, Ngài hạ chiếu yêu cầu tổ chức lại kỳ thi, kết quả dù số lượng thí sinh trúng tuyển tiến sĩ có tăng lên, nhưng người đứng đầu bảng vẫn là Trương Cửu Linh. Điều này, khiến những người phản đối phải im miệng.

次年，当时的文坛领袖、宰相、被后世誉为燕许大手笔的张说流放岭南，经过韶州时与他相遇，当即夸赞他的文章“有如轻缣素练”，能“济时适用”。

Năm sau, sĩ phu đứng đầu văn đàn kiêm tể tướng Trương Thuyết, người được hậu thế tôn vinh là cây bút lớn Yến Hứa, bị lưu đày đến Lĩnh Nam, khi đi qua Thiều Châu gặp Trương Cưu Linh, liền ca ngợi văn phong của ông: “Hữu như khinh kiêm tố luyện”, có thể “tế thời thích dụng”.

在众口一词的鲜花与掌声中，张九龄就要正式进入公务员序列了。

在唐朝，及第后只是拿到入场券，并非立即就能做官，还需要参加吏部的铨选，由此获得官职。

Giữa lúc mọi người tặng hoa chúc mừng và tấm tắc khen ngợi, Trương Cửu Linh chính thức bước vào con đường quan lộ. Thời bấy giờ, việc đỗ đạt chỉ là tấm vé vào chốn quan trường, chứ không phải là được làm quan ngay, mà phải trải qua một kỳ tuyển chọn quan chức của bộ Lại, thì mới được bổ nhiệm.

公元707年，张九龄参加吏部铨选，被授秘书省校书郎一职。

Năm 707, Trương Cửu Linh tham gia kỳ chọn quan chức của bộ Lại và được bổ nhiệm làm chức Hiệu thư lang tại Thư viện Quốc gia.

几年后，太子李隆基求取贤才，在东宫举办“道侔伊吕科”考试，但整场考试只有张九龄通过，由此得到太子的认可，为日后得到重用奠定了基础。

Vài năm sau, Thái tử Lý Long Cơ (sau này là Đường Huyền Tông) chiêu mộ hiền tài, tổ chức kỳ thi “Đạo mâu y lã khoa” tại Đông cung, nhưng cả cuộc thi chỉ có Trương Cửu Linh là người duy nhất trúng tuyển, nhờ đó ông đã lọt vào mắt xanh của Thái tử, đặt nền tảng cho sự nghiệp chính trị sau này để trọng dụng hiền tài.

因表现突出，张九龄从校书郎升迁为左拾遗。作为谏官，他尽忠职守，直言敢谏，除了给皇帝提建议，对朝中大臣也直言不讳，他曾写《上姚令公书》给三朝宰相姚崇，指出姚崇为官时的不足，得罪姚崇。

Với thành tích vượt trội, Trương Cửu Linh từ một chức quan nhỏ hiệu thư lang được thăng chức lên Tả thập di. Là quan ngôn gián, ông tận tâm, nhiệt huyết với công việc, thẳng thắn can gián, không chỉ góp ý cho hoàng đế, mà còn nghiêm túc phê bình các đại thần trong triều không chúc nể nang. Trong “Thượng Diêu Lệnh Công thư” viết cho Tể tướng ba triều Diêu Sùng, ông chỉ rõ những thiếu sót trong việc làm quan của ông ta, khiến Diêu Sùng phật ý.

716年，已经四十多岁的张九龄选择主动辞官，回到家乡岭南休养。这是他第一次离开朝廷。

Năm 716, khi đã hơn bốn mươi tuổi, Trương Cửu Linh chủ động treo ấn từ quan, trở về quê hương Lĩnh Nam để an dưỡng tuổi già. Đây là lần đầu tiên ông rời triều đình.

回到家乡后，张九龄并没有彻底躺平、摆烂，他仍旧心系民生。

Tuy nhiên, sau khi về đến quê hương, ông không bỏ cuộc, buông xuôi tất cả, mà vẫn quan tâm đến đời sống người dân.

此时的唐代，经济发达，社会繁荣，广州因沿海的便利，也成为富庶之地。中原和岭南之地的联系越发紧密，但两地间的交通要道大庾岭，路途不畅，“岭东路废，人苦峻极。”

Vào thời điểm này, nhà Đường đang ở giai đoạn hưng thịnh, kinh tế phát triển, xã hội phồn vinh, Quảng Châu với lợi thế ven biển, cũng trở thành khu vực phát triển phồn thịnh. Sự liên hệ qua lại giữa Trung Nguyên và Lĩnh Nam ngày càng mật thiết, nhưng tuyến giao thông trọng yếu qua Đèo Đại Dự kết nối hai vùng lại vô cùng hiểm trở, “Lĩnh đông lộ phế, nhân khổ tuần cực”.

为解决这一难题，张九龄实地察看后，上书朝廷，请求开凿进出岭南必经的大庾岭古道，便利两地百姓交通贸易。尔后，建议被采纳，张九龄披挂上阵，任项目主管，踏勘设计，指挥施工，直到道路修建完毕。古道修通后，南北交通得到极大改善，被后人誉之为“古代的京广线”，造福子孙后代。

Để giải quyết vấn đề khó khăn này, Trương Cửu Linh đã đích thân khảo sát, dâng sớ xin triều đình cho khai thông cổ đạo Đèo Đại Dự thông qua Lĩnh Nam, tạo điều kiện thuận lợi để phát triển giao thông thương mại của nhân dân hai vùng. Triều đình đã chấp thuận, Trương Cửu Linh trực tiếp quản lý công trình, khảo sát thiết kế, chỉ huy thi công, cho đến khi con đường được hoàn công. Sau khi tuyến cổ đạo được đi vào hoạt động, việc qua lại giữa hai miền Nam Bắc được cải thiện rõ rệt, được hậu thế ca ngợi là “Tuyến đường sắt Bắc Kinh - Quảng Châu ngày xưa”, tạo phúc cho con cháu mai sau.

2年后，因修大庾岭古道有功，张九龄被召回京，此时姚崇已经罢相，张九龄回京后担任左补阙一职，主要负责吏部的人才选拔工作，不久后又改任司勋员外郎，之后更是屡屡升迁。

Hai năm sau, nhờ vào công lao xây dựng thành công tuyến cổ đạo, Trương Cửu Linh đã được triệu hồi về kinh đô, khi đó Diêu Sùng đã bị cách chức Tể tướng, Trương Cửu Linh về kinh thành đảm nhiệm chức vụ Tả Bổ Khuyết, chuyên phụ trách việc tuyển chọn nhân tài tại bộ Lại, ít lâu sau được bổ nhiệm làm Ty huân viên Ngoại lang, sau đó liên tục được thăng chức.

（Còn tiếp phần 2）

编译Biên dịch：Bích Tiệp（碧捷）

校对Hiệu đính：冯超

排版Sắp chữ：宁笑葳

来自：唐诗里那些没讲完的故事 - 张九龄：宰相诗人，刚正不阿- 张梦焕