壮族的干栏民居

Nhà sàn của người Choang

“干栏”是住宅建筑形式之一。又称高栏、阁栏、麻栏。​“干栏”用壮族语来翻译，​“干”是“上面”的意思，​“栏”是“房屋”的意思，连接起来就是“上面的房子”​。

“Nhà sàn” là một trong những kiểu kiến trúc nhà ở, còn được gọi bằng các tên khác như: nhà sàn cao, nhà sàn có mái gác, nhà sàn phổ thông. Trong tiếng dân tộc Choang, từ “干” có nghĩa là “ở trên”, còn “栏” có nghĩa là “nhà”; ghép lại, “干栏” có nghĩa là “ngôi nhà ở trên cao”.

古代中国南方盛行干栏式建筑，距今七千年前的浙江余姚河姆渡遗址中的木构建筑，是发现最早的干栏式建筑。在云南、四川、贵州、湖南、江西、广东等地的考古发掘中，也发现过不少陶制干栏式建筑模型。今壮、傣、布依、侗、水等族住房建筑形式即由此发展而来。

Thời cổ đại, kiến trúc nhà sàn từng rất phổ biến ở khu vực phía Nam Trung Quốc. Những dấu tích sớm nhất về kiến trúc kiểu nhà sàn được phát hiện là tại di chỉ Hà Mỗ Độ, Dư Diêu, tỉnh Chiết Giang cách đây khoảng 7.000 năm. Công tác khai quật khảo cổ tại nhiều địa phương như: Vân Nam, Tứ Xuyên, Quý Châu, Hồ Nam, Giang Tây, Quảng Đông,…cũng phát hiện nhiều kiến trúc nhà sàn bằng đất nung. Kiểu dáng kiến trúc nhà sàn ngày nay của các dân tộc Choang, Thái, Bố Y, Động, Thủy,…là sự kế thừa và phát triển từ kiến trúc nhà sàn cổ xưa.

壮族称屋为“干栏”​。壮族喜欢依山傍水而居。在青山绿水之间，点缀著一栋栋“干栏”式木楼，这就是壮族人民的传统民居。木楼上面住人，下面圈牲畜。无论是什么房子，都要把神龛放在整个房子的中轴线上。前厅用来举行庆典和社交活动，两边厢房住人，后厅为生活区。屋内的生活以火塘为中心，每日三餐都在火塘边进行。

Người Choang gọi nhà ở của mình là “nhà sàn”. Họ có tập quán sống tập trung ở gần núi và ven sông, suối. Trong khung cảnh sơn thủy hữu tình, điểm xuyết những căn nhà sàn bằng gỗ, đây chính là kiểu kiến trúc nhà ở truyền thống của người Choang. Nhà sàn truyền thống có cấu trúc tầng trên để ở, tầng dưới dùng để nuôi gia súc. Bất kỳ với loại hình nhà ở nào, người Choang đều đặt bàn thờ tổ tiên ở giữa nhà. Sảnh chính là nơi tổ chức các hoạt động lễ nghi, giao tiếp; hai gian chái nhà là nơi ở, gian sau là khu sinh hoạt gia đình. Sinh hoạt trong nhà lấy bếp lửa làm trung tâm, ngày ba bữa ăn đều xoay quanh bếp lửa.

壮族住房的主要形式，有全栏式、半栏式和平房三种。全干栏房属全楼居式，上层住人，下层养牲畜和存放农具是传统的住房形式；这种居俗，过去主要是为了防猛兽和防盗贼偷盗牲畜，现在看来，由于是楼下圈养牲畜，臭气上升，很不卫生。

Nhà ở của người Choang chủ yếu gồm: nhà sàn toàn phần, nhà sàn bán phần và nhà trệt. Nhà sàn toàn phần là kiểu nhà truyền thống: tầng trên để ở, tầng dưới dùng nuôi gia súc và cất giữ nông cụ. Tập quán này vốn hình thành nhằm đề phòng thú dữ và trộm cắp gia súc thời xưa. Tuy nhiên, việc nuôi nhốt gia súc ngay dưới sàn, mùi hôi bốc lên, không đảm bảo vệ sinh.

因此，随著社会的进步，干栏式民居已逐渐改变成人畜分居的平房或楼房式建筑。半栏房以一开间为楼房，楼上住人，楼下关牛羊、放农具等，另一间为平房；平房多为三开间。这是当今壮族住房的主要形式。

Vì thế, cùng với sự tiến bộ của xã hội, kiểu nhà sàn truyền thống dần được thay thế bằng nhà trệt và nhà tầng nhằm phân tách người và gia súc. Nhà sàn bán phần thường có một gian là nhà sàn, tầng trên để ở, tầng dưới nuôi gia súc và cất giữ nông cụ; gian còn lại là nhà trệt. Nhà trệt thường có ba gian. Đây là hình thức nhà ở phổ biến của người Choang hiện nay.

黑衣壮壮族干栏建筑以石木结构为主，工艺简单粗糙。下面为打磨过的坚固石柱支撑，上面用木头搭建楼房，呈“凹”形。在“干栏”式建筑的楼下，黑衣壮用石缸蓄水。反映出黑衣壮祖先自然生态的恶劣，以及生产及生活条件的艰苦。

Nhà sàn của người Choang áo đen chủ yếu được xây dựng theo kết cấu đá - gỗ, với kỹ thuật đơn giản và thô sơ. Phần dưới là những cột đá vững chắc đã được mài nhẵn, phần trên dùng gỗ dựng nhà, theo hình chữ “U”. Dưới sàn nhà, người Choang áo đen thường đặt các chum đá để trữ nước. Kiểu kiến trúc này phản ánh cách thức chống chọi với môi trường sinh thái khắc nghiệt, cũng như những điều kiện sinh hoạt sản xuất gian khổ của tổ tiên người Choang áo đen.

广西各少数民族干栏式建筑所使用的材料和建筑式样因地而异。木材较多的地方，干栏多为竹木结构，竖木为柱，顶上盖茅草或瓦。缺乏木材的地区，则以竹子作篱和楼板。经济发达的地区，干栏多为泥石结构或砖石结构，用石头砌基础，冲泥为墙或砌砖为墙，屋顶盖瓦。

Vật liệu và kiểu dáng kiến trúc nhà sàn của các dân tộc thiểu số ở Quảng Tây rất đa dạng. Ở những khu vực có nhiều gỗ, nhà sàn thường được làm bằng tre gỗ, dùng gỗ làm cột, mái lợp tranh hoặc ngói. Ở những khu vực thiếu gỗ, người dân sử dụng tre làm vách và sàn. Tại các vùng có điều kiện kinh tế phát triển hơn, nhà sàn chủ yếu xây bằng đất-đá hoặc gạch-đá, dùng đá xây móng, tường bằng đất nện hoặc xây bằng gạch, mái lợp ngói.

各地“干栏”建筑式样也不尽相同。有的三间一幢，也有的是五间一栋。不管其式样、布局如何，中间的一间屋必是堂屋，用于接待客人和祭祖先，左右两间或其他房间，有的作卧室，有的作客房，有的作厨房。在房屋的正门前或偏侧，则用竹木搭一晒台，供晾晒衣物、农作物和休息用。一些地区的少数民族还用荆棘或竹木编篱，围在干栏的四周，在干栏和篱笆之间的空地上种上蔬菜、果树、竹等，绿树成荫，花香袭人，别有一番情趣。这种因地制宜的“干栏”式建筑古今沿袭，历代不衰，深为少数民族所喜爱。

Kiểu dáng kiến trúc nhà sàn ở các địa phương không hoàn toàn giống nhau. Có nơi xây nhà theo kiểu ba gian một căn, cũng có nơi là năm gian một căn. Dù khác biệt về hình thức hay cách bố trí, nhưng gian giữa của ngôi nhà luôn được dùng làm gian chính, là nơi tiếp khách và thờ cúng tổ tiên. Các gian chái nhà hoặc các phòng khác được dùng làm phòng ngủ, phòng khách hoặc nhà bếp. Phía trước cửa hoặc bên chái nhà thường dựng một sân phơi bằng tre hoặc gỗ, dùng để phơi quần áo, nông sản và làm nơi nghỉ ngơi. Một số dân tộc thiểu số ở các vùng còn sử dụng gai hoặc tre gỗ để làm hàng rào, vây quanh nhà sàn. Khoảng đất trống giữa nhà sàn và hàng rào thường được tận dụng để trồng rau, cây ăn quả hoặc tre, tạo nên không gian xanh mát, hoa thơm thoang thoảng, mang một nét đẹp thi vị. Kiểu kiến trúc nhà sàn tùy thuộc vào điều kiện tự nhiên từng vùng, được lưu truyền từ xưa đến nay qua nhiều thế hệ, được các dân tộc thiểu số yêu thích./.

编译Biên dịch：Bích Tiệp（碧捷）

校对Hiệu đính：冯超

排版Sắp chữ：宁笑葳

来自：俗：文化，习俗，传统，禁忌 - 壮族的干栏民居 - 赵惠玲 刘烨编著 - 微信读书