睡虎地秦简

THẺ TRE TẦN Ở THỤY HỔ ĐỊA

睡虎地秦简

战国晚期至秦 湖北云梦睡虎地秦墓11号墓出土 湖北省博物馆藏

Vân Mộng Tần Giản (Thẻ tre Tần Ở Thụy Hổ Địa)

Cuối thời Chiến Quốc đến thời Tần; Phát hiện tại mộ số 11, Thụy Hổ Địa, Vân Mộng, tỉnh Hồ Bắc; Hiện lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Hồ Bắc

文物速览

ĐÔI NÉT VỀ HIỆN VẬT

睡虎地秦墓竹简，也称云梦秦简，1975年12月出土于湖北省云梦县城关睡虎地11号墓。从形制上看，睡虎地秦竹简长23.1—27.8厘米，宽0.5—0.8厘米，共1155枚，其中含残片80枚。内文为墨书秦篆，写于战国晚期及秦始皇时期。从内容上看，睡虎地秦简主要涵盖了秦代法律制度、行政文书、医学著作以及关于吉凶时日的占书等。

Thẻ tre Tần ở Thụy Hổ Địa (còn gọi là Thẻ tre Vân Mộng nhà Tần) được khai quật vào tháng 12 năm 1975 tại mộ số 11, Thụy Hổ Địa, huyện Vân Mộng, tỉnh Hồ Bắc. Về hình dạng và cấu tạo, thẻ tre Thụy Hổ Địa nhà Tần dài từ 23,1 – 27,8 cm, rộng 0,5 – 0,8 cm, tổng cộng 1.155 thẻ, trong đó có 80 thẻ chỉ còn tàn dư. Chữ viết trên thẻ là chữ Triện Tần, viết bằng mực, có niên đại vào khoảng cuối thời Chiến Quốc đến thời Tần Thủy Hoàng. Về nội dung, thẻ tre Thụy Hồ Địa này chủ yếu bao gồm: Chế độ pháp luật của nhà Tần, Văn thư hành chính, sách y học và sách bói toán liên quan đến việc chọn ngày giờ cát hung.

专家们通过对53枚《编年记》的研究得出结论：墓主人叫“喜”，生于秦昭王四十五年（前262年），曾经担任过秦始皇的“榆史”​“安陆御史”​“安陆令史”等与法律有关的官职，还参加过秦始皇统一中国的战争，死于秦始皇三十年（前217年），死时46岁。这些竹简可能是墓主人生前根据工作需要对秦朝的法律和法律文书所做的抄录。

Thông qua nghiên cứu 53 tấm thẻ “Biên niên ký”, các chuyên gia xác định chủ nhân ngôi mộ tên là Hỉ, sinh vào năm thứ 45 đời Tần Chiêu Vương (năm 262 TCN). Ông từng đảm nhiệm nhiều chức vụ liên quan đến pháp luật dưới triều Tần Thủy Hoàng như: Du sử An Lục Ngự sử, An Lục Lệnh sử, v.v... Ông còn tham gia các cuộc chiến thống nhất Trung Quốc của Tần Thủy Hoàng, qua đời vào năm thứ 30 đời Tần Thủy Hoàng (năm 217 TCN), hưởng thọ 46 tuổi. Những thẻ tre này có khả năng do ông Hỉ tự sao chép lại các điều luật và văn thư pháp chế của triều Tần để phục vụ cho công việc của mình.

一、作为书写材料的简牍

I. THẺ TRE VÀ THẺ GỖ CHẤT LIỆU GHI CHÉP

人类从蒙昧走向文明，发明了文字，结束了结绳记事的时代。在纸尚未出现之时，人类用以书写文字的材料是多种多样的：古埃及人用尼罗河畔滋养的纸草；苏美尔人用泥板刻下他们的篇章；古希腊人用蜡板记事……世界各个地区的不同历史阶段，使用过不同的书写材料。在古代中国，先人们曾把文字刻写在甲骨、青铜器、丝帛之上，而在纸没有发明和普遍使用之前，简牍一度成为重要的书写材料。

Con người đi từ mông muội đến văn minh, phát minh ra chữ viết, chấm dứt thời đại ghi chép bằng cách thắt nút dây. Trước khi giấy viết ra đời, con người đã sử dụng nhiều loại vật liệu khác nhau để ghi chép: người Ai Cập cổ đại dùng giấy cói, được làm từ thân cây cói mọc ven bờ sông Nile; người Sumer khắc chữ trên bảng đất sét; người Hy Lạp cổ thì dùng bảng sáp để ghi chép sự kiện... Mỗi giai đoạn lịch sử và mỗi khu vực khác nhau trên thế giới, con người sử dụng các loại vật liệu khác nhau để ghi chép. Ở Trung Quốc cổ đại, người xưa từng khắc chữ lên mai rùa, xương thú, đồ đồng và lụa, nhưng trước khi giấy viết được phát minh và sử dụng rộng rãi, thẻ tre (简) và thẻ gỗ (牍) đã từng là chất liệu ghi chép quan trọng nhất.

简牍

THẺ TRE VÀ THẺ GỖ (GIẢN ĐỘC)

简牍，就是指经过人工删削的用来书写的小竹片、木片。《尚书·周书·多士》载：“惟殷先人，有册有典。”说明商代已经流行使用简策，但目前尚无实物发现。东汉许慎在《说文解字》中说：​“简，牒也。​”又说：​“牍，书版也。”王充说：“截竹为简，破以为牒，加笔墨之迹，乃成文字，大者为经，小者为传记。断木为椠，片之为板，力加刮削，乃成奏牍。​”

“Giản độc”, là chỉ những thanh tre hoặc mảnh gỗ nhỏ sau khi được gọt dũa dùng để viết chữ. Trong Thượng thư – Châu thư – Đa sĩ có chép: “Duy Ân tiên nhân, hữu sách hữu điển”, cho thấy việc dùng giản sách (thẻ tre) để ghi chép được thịnh hành từ thời Thương, tuy nhiên đến nay vẫn chưa phát hiện được hiện vật thực tế. Học giả Hứa Thận đời Đông Hán trong Thuyết văn giải tự viết: “Giản, điệp dã”(có nghĩa là: giản tức là thẻ dùng để ghi chép), lại nói: “Độc, thư bản dã” (có nghĩa là: độc là tấm gỗ dùng để viết sách.) Vương Sung lại viết: “Tiệt trúc vi giản, phá dĩ vi điệp, gia bút mặc chi tích, nãi thành văn tự, đại giả vi kinh, tiểu giả vi truyện ký. Đoạn mộc vi tạm, phiến chi vi bản, lực gia quát tước, nãi thành tấu độc. ” (Có nghĩa là: Đốn tre làm giản, chẻ ra thành điệp, thêm nét bút mực mà thành chữ; giản lớn dùng để chép kinh, giản nhỏ dùng để ghi truyện ký. Cưa gỗ làm khiên, gọt thành bản, bào nhẵn thành tấu độc.)

简牍在中国古代有很长一段时间被用作书写文字的载体。在纸慢慢替代简牍，成为普遍的书写材料之前，简牍曾经非常广泛而且普遍地使用于上至宫廷下至民间百姓、边塞戍卒的日常生活中。中国人的书写习惯、阅读方式乃至我国文人思想、文人习气的养成，或许与这种独特的书写材料有着密切的联系。

“Giản độc” từng được sử dụng làm chất liệu ghi chép trong suốt một thời gian rất dài của Trung Quốc cổ đại. Trước khi giấy dần thay thế giản độc và trở thành vật liệu viết phổ biến rộng rãi trong đời sống hàng ngày ở mọi tầng lớp xã hội, từ cung đình đến dân thường hay binh sĩ nơi biên ải. Có thể nói, thói quen viết chữ, phương thức đọc sách, đến việc bồi dưỡng hình thành tư tưởng và phong thái của giới văn nhân Trung Hoa cổ đại, có thể đều liên quan mật thiết với loại vật liệu ghi chép độc đáo này.

二、书法艺术

2. NGHỆ THUẬT THƯ PHÁP

传说中的仓颉造字以后，汉字就成了传承中华记忆的特殊载体，数千年的历史长河中，中华书法变幻莫测、博大精深。从书法艺术的角度去欣赏睡虎地秦简上的文字，可以发现先秦至秦代的字形字体有着怎样的特征；其书写风格与甲骨文、青铜铭文等，以及我们现在所习见的隶书、楷书有着怎样的异同。

Tương truyền rằng sau khi Thương Hiệt sáng tạo ra chữ viết, chữ Hán đã trở thành phương tiện đặc biệt lưu truyền ký ức Trung Hoa. Trải qua mấy nghìn năm lịch sử, thư pháp Trung Hoa thay đổi muôn hình vạn trạng, bác đại uyên thâm. Thưởng thức chữ viết trên thẻ tre Thụy Hổ Địa thời Tần từ góc độ nghệ thuật thư pháp, ta có thể nhận ra những đặc trưng về hình dạng chữ và kiểu chữ từ thời Tiên Tần đến thời Tần, phong cách chữ viét này có gì khác biệt so với chữ khắc trên giáp cốt, chữ trên đồ đồng, cũng như lệ thư và khải thư chúng ta viết ngày nay.

秦朝国祚虽短，却是字体发展演变的重要时期。秦灭六国后规定“书同文”，官方文字为小篆（秦篆），民间流行书写更加简便的隶书。

Tuy triều Tần quốc tộ không dài, nhưng lại là giai đoạn quan trọng trong tiến trình phát triển và biến đổi của kiểu chữ. Sau khi Tần diệt sáu nước, nhà Tần ban lệnh “sử dụng thể chữ thống nhất ” (thư đồng văn), lấy chữ Tiểu triện (Tần triện) làm văn tự chính thức của triều đình, còn trong dân gian sử dụng loại chữ viết đơn giản và tiện dụng hơn – lệ thư.

睡虎地秦简字迹清楚，保存完好。部分学者经研究认为，该简为一人在不同的时间内多次书录而成，因此，上下风格有所不同。《编年记》的时间下限为秦始皇统一六国之后，但笔迹上尚看不出“书同文”的影响。说明正式的公文书写与民间的书写呈两条不同的轨道，秦简是对秦小篆的辅佐和便捷化。

Chữ viết trên thẻ tre Thụy Hổ Địa thời Tần rõ ràng, đậm nét, được bảo tồn nguyên vẹn. Qua nghiên cứu, một số học giả cho rằng những thẻ tre này do một người viết vào nhiều thời điểm khác nhau, vậy nên, phong cách chữ ở trên và dưới có phần khác biệt. Bộ “Biên niên ký” có niên đại muộn nhất là sau khi Tần Thủy Hoàng thống nhất sáu nước, song nét chữ vẫn chưa thể hiện rõ ảnh hưởng của chính sách “thư đồng văn”. Điều này cho thấy, chữ viết dùng trong văn kiện hành chính và chữ viết dân gian tồn tại song song hai thể chữ; thẻ tre Tần có thể được xem là công cụ hỗ trợ và giản hóa đối với của chữ tiểu triện.

三、法典

3. BỘ LUẬT

简牍不但保存了古文、篆、隶、行、草、楷等各种书体，在书法史上留下了浓墨重彩的一笔；在内容上，它还保存了久已失传的古文献，记录着久已模糊的古代社会风貌，为我们呈现一幅幅鲜活的历史画面。

“Giản độc” không chỉ bảo tồn các thể chữ cổ văn, triện thư, lệ thư, hành thư, thảo thư và khải thư, mà còn để lại một dấu ấn đậm nét trong lịch sử thư pháp Trung Hoa; về nội dung, nó còn bảo tồn nhiều tư liệu cổ đã thất truyền từ lâu, ghi chép lại diện mạo xã hội cổ đại vốn đã mờ nhạt trong ký ức lịch sử, giúp chúng ta có những bức tranh lịch sử sinh động.

云梦县睡虎地出土的千余支秦简，其内容大部分是秦的法律及文书，杂涉政治、经济、文化、军事等诸多方面，可分类整理为10部分内容，包括：《秦律十八种》、《效律》、《秦律杂抄》、《法律答问》、《封诊式》、《编年记》、《语书》、《为吏之道》甲种、《为吏之道》乙种、《日书》。尤其是睡虎地秦简中大量的法律简文，弥足珍贵，使我们可以切实地触摸到秦代社会的法律制度，可谓填补了史料的空白。

Hơn một nghìn thẻ tre Tần được khai quật tại ở Thụy Hổ Địa, huyện Vân Mộng. Phần lớn nội dung trên thẻ tre là luật pháp và văn thư của triều Tần, liên quan đến chính trị, kinh tế, văn hóa, quân sự cùng nhiều lĩnh vực khác. Đã tiến hành phân loại và quy nạp những tư liệu này thành mười nội dung chính, bao gồm: Mười tám điều luật của Tần, Hiệu luật, Tạp sao luật Tần, Vấn đáp về pháp luật, Phong chẩn thức, Biên niên ký, Ngữ thư, Đạo làm quan – Loại Giáp, Đạo làm quan – Loại Ất và Nhật thư. Đặc biệt, số lượng các điều khoản pháp luật được ghi chép trên thẻ tre Tần ở Thụy Hổ Địa, là nguồn tư liệu vô giá, giúp chúng ta tiếp cận trực tiếp hệ thống pháp luật và cơ chế quản lý xã hội của nhà Tần, đồng thời bù đắp khoảng trống tư liệu lịch sử.

值得注意的是，当时的成文法典只是秘藏于宫室和官府之中，从来不向平民百姓公布。云梦睡虎地出土的600余枚秦律条文，如果按照现代法学观念来看，所涉及的范围十分广泛，包括了刑法、民法、诉讼法、行政法、军事法、经济法。由此，它成了我国目前出土的年代最早的一部“成文法典”​，也使得秦律的真实面目终于展现在人们面前。

Điều đáng chú ý là, vào thời ấy, các bộ luật thành văn đều được cất giữ bí mật trong cung đình và các quan phủ, chưa từng công bố cho dân thường. Hơn 600 điều khoản luật Tần được khai quật tại Thụy Hổ Địa, Vân Mộng, nếu xét theo quan niệm luật học hiện đại, bao hàm nội dung vô cùng rộng rãi, bao gồm luật hình sự, luật dân sự, luật tố tụng, luật hành chính, luật quân sự và luật kinh tế. Bởi vậy, đây được xem là bộ luật thành văn có niên đại sớm nhất đến nay được phát hiện ở Trung Quốc, khiến diện mạo thực tế của pháp luật nhà Tần được hiện rõ trước mắt người đời.

睡虎地秦简详实、生动地呈现了先秦至秦代法律的部分面貌，但其内容远不止于法律。制度的背后和细节之处折射出的，往往是当时的社会风貌与日常生活。除睡虎地秦简之外，20世纪以来，我国各地还陆续发现了许多战国至汉晋时期的简帛，它们是珍贵的文物，也是不可多得的历史文献。

Thẻ tre Tần ở Thụy Hổ Địa đã thể hiện một cách cụ thể và sinh động một bộ phận diện mạo pháp luật từ thời Tiên Tần đến thời Tần, nhưng nội dung của nó không chỉ giới hạn trong lĩnh vực pháp luật. Đằng sau chế độ thường phản ánh diện mạo xã hội và đời sống hằng ngày khi đó. Ngoài thẻ tre Tần ở Thụy Hổ Địa, từ thế kỷ XX đến nay, nhiều địa phương ở Trung Quốc cũng liên tục phát hiện nhiều thẻ tre và sách lụa (gọi chung là Giản phác) có niên đại từ thời Chiến Quốc đến thời Hán Tấn. Đây không chỉ là những di vật vô giá, mà còn là nguồn tư liệu lịch sử quý hiếm.

简帛记录的一千年，恰逢大一统的中国从形成到鼎盛的关键时期，其内容丰富多元：上至官方吏治与法制的建构，下至普通人社会生活中的文书、数术、医方、食谱、书信，无所不包。也因此，简帛出现之后，至纸张广泛使用之前的时期，有“简帛时代”之称。

Biên bản “Giản phác” kéo dài một thiên niên kỷ, trùng với giai đoạn then chốt từ khi thống nhất cho đến lúc đạt đến cực thịnh của Trung Hoa. Nội dung của các giản phác vô cùng phong phú và đa dạng: từ việc thiết lập hệ thống quan chế, pháp chế của nhà nước, đến những ghi chép về đời sống thường nhật của dân chúng như văn thư, thuật số, y phương, thực đơn, thư tín.... Chính vì thế, sau khi giản phác ra đời, cho đến trước khi giấy viết được sử dụng rộng rãi, được gọi là “thời đại giản phác”.

遨游在简帛文献的海洋之中，设身处地地感受上古社会的生活与风貌，或许我们可以感受到，竹木之上刻写的不止是文字，也不止是史料，更是生动鲜活的社会纪实与生活记录。走进“简帛时代”，探寻一个记录在最朴素、最原始材料上的古代中国吧！

Ngao du trong kho tàng tư liệu giản phác, đặt mình vào bối cảnh xã hội cổ xưa để cảm nhận, chúng ta có thể sẽ thấy, trên những mảnh tre, mảnh gỗ ấy không chỉ khắc ghi chữ viết hay sử liệu, mà còn ghi chép hơi thở sống động của đời sống và xã hội. Hãy bước vào “Thời đại giản phác”, để khám phá một Trung Hoa cổ đại được ghi lại trên những chất liệu mộc mạc và nguyên sơ nhất!

编译Biên dịch：Bùi Thị Tiệp（裴碧捷）

校对Hiệu đính：冯超 (FENG Chao)

排版Sắp chữ：宁笑葳 (NING Xiaowei)

来源：70件文物里的中国 - 睡虎地秦简 - 上海博物馆 - 微信读书