骆驼载乐俑

TƯỢNG LẠC ĐÀ CHỞ NHẠC CÔNG

骆驼载乐俑 唐

陕西西安鲜于庭诲墓出土 中国国家博物馆藏

Tượng lạc đà chở nhạc công; Thời Đường

Phát hiện tại lăng mộ Tiên Vu Đình Hối, thành phố Tây An, tỉnh Thiểm Tây

Hiện lưu giữ tại Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc

文物速览

ĐÔI NÉT VỀ HIỆN VẬT

骆驼载乐俑是一件唐代的三彩器，通高66.5厘米，长42厘米，宽19.9厘米，出土地是陕西省西安市的鲜于庭诲墓，属于随葬品。骆驼高大健壮，背部驼架上平铺一条花呢质长毯。骆驼驮着五个男子，胡人和汉人都有。其中，中间站着的胡人可能是歌者或舞者，其余四人围坐演奏。他们手中的乐器只剩下一把琵琶，据考古学家夏鼐先生研究，应该是一人拨奏琵琶，一人吹筚篥，二人击鼓，均属胡乐。

Tượng lạc đà chở nhạc công là một món đồ gốm tam sắc thời Đường, cao 66,5 cm, dài 42 cm, rộng 19,9 cm, được phát hiện tại lăng mộ Tiên Vu Đình Hối ở thành phố Tây An, tỉnh Thiểm Tây, là vật tùy táng. Lạc đà có thân hình cao lớn, khỏe mạnh, trên lưng đặt giá chở hàng, phủ một tấm thảm hoa nỉ. Trên lưng lạc đà chở năm người đàn ông, gồm cả người Hồ lẫn người Hán. Đứng giữa là một người Hồ, có thể là ca sĩ hoặc vũ công, bốn người còn lại ngồi xung quanh chơi nhạc cụ. Trong tay họ giờ chỉ còn một cây tỳ bà, theo nghiên cứu của nhà khảo cổ học Hạ Nại (夏鼐), một người gảy tỳ bà, một người thổi tất lật, hai người đánh trống, tất cả đều là nhạc cụ của người Hồ.

一、器物中的外域因素

YẾU TỐ NGOẠI VỰC TRONG ĐỒ VẬT

（一）唐三彩与同时期其他器物

GỐM TAM SẮC THỜI ĐƯỜNG VÀ CÁC ĐỒ VẬT CÙNG THỜI KỲ

首先，唐三彩是一种吸收了很多西域元素的一类陶器。唐三彩是在唐代非常盛行的一种低温釉陶器，在北方出现得比较多，很大一部分是在墓葬出土的，所以一度有唐三彩只用于随葬的观点，但随着三彩日用器皿的出土，这一猜测被推翻。在俑类的唐三彩（比如骆驼载乐俑）中有胡人、骆驼等典型的来自西域的人物与动物，在器皿中也有明显的西域因素，比如三彩凤首壶，凤首壶是唐三彩的常见器形，带有明显的波斯萨珊式器物造型风格。

Trước hết, gốm tam sắc thời Đường (Đường tam thái) là một loại đồ gốm hấp thu rất nhiều yếu tố văn hóa từ Tây Vực. Đây là loại đồ gốm tráng men ở nhiệt độ thấp, rất thịnh hành trong thời Đường, xuất hiện nhiều ở miền Bắc Trung Quốc. Phần lớn các hiện vật loại này được phát hiện trong các ngôi mộ cổ, vì vậy từng có quan điểm cho rằng gốm tam sắc thời Đường chỉ dùng làm đồ tùy táng. Tuy nhiên, với sự phát hiện đồ gốm tam sắc dùng trong sinh hoạt hàng ngày, giả thuyết này đã bị bác bỏ. Trong các tượng gốm tam sắc hình người (như tượng lạc đà chở nhạc công) có thể thấy các nhân vật và động vật đặc trưng của vùng Tây Vực, như người Hồ hay lạc đà. Ngoài ra, trong các loại bình gốm và vật dụng khác cũng xuất hiện yếu tố Tây Vực, chẳng hạn như bình gốm tam sắc hình đầu phượng (tam thái phượng thủ hồ). Bình đầu phượng là một kiểu dáng bình phổ biến trong gốm tam sắc thời Đường, mang phong cách tạo hình đặc trưng của đồ gốm Ba Tư thời Sassanid.

三彩凤首壶 唐, 甘肃甘谷杨家庄唐墓出土 甘肃省博物馆藏

Bình gốm tam sắc hình đầu phượng; thời Đường
Phát hiện tại mộ Đường ở Dương Gia Trang, huyện Cam Cốc, tỉnh Cam Túc
Hiện lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Cam Túc 

除了唐三彩，同时期的很多其他器物也融入了来自西域的因素，比如一些唐三彩器物上模仿波斯萨珊器物造型风格的痕迹，同样也出现在其他类型的陶瓷器上，蓟县出土的大约6—7世纪的绿釉高温陶壶就和来自西域的鎏金银壶在造型与纹饰上均有相似之处。仅从器物的层面，就可以看到在唐代，外域的因素已经渗透到了生活中的方方面面。

Ngoài gốm tam sắc thời Đường, nhiều loại hiện vật khác cùng thời cũng sự dung hợp nhiều yếu tố đến từ Tây Vực. Ví dụ, dấu vết mô phỏng phong cách tạo hình của đồ gốm Ba Tư thời Sassanid không chỉ xuất hiện trên các đồ gốm tam sắc, mà còn xuất hiện ở các loại  hình đồ gốm khác. Chẳng hạn, chiếc bình gốm men xanh nung ở nhiệt độ cao, được khai quật tại Kế huyện, có niên đại vào khoảng thế kỷ VI–VII, có sự tương đồng về cả hình dáng lẫn hoa văn với chiếc bình bạc mạ vàng của vùng Tây Vực. Chỉ xét riêng trên phương diện hiện vật, ta có thể nhận thấy rằng vào thời Đường, các yếu tố ngoại vực đã thấm sâu vào mọi mặt của đời sống.

骆驼载乐俑表现的内容

NỘI DUNG THỂ HIỆN CỦA TƯỢNG “LẠC ĐÀ CHỞ NHẠC CÔNG”

骆驼载乐俑中，人和骆驼之间的比例非常夸张，一只骆驼驮着五人，或许表现的是当时长安百戏中的一个杂技节目，表演的可能是西域乐曲或是唐代乐师创作的融合了西域音乐的乐曲。无论具体表演的是什么，从骆驼载乐俑的人物与使用的乐器上可以看到西域的文化与音乐对唐朝人的影响。

Trong tượng “Lạc đà chở nhạc công”, tỷ lệ giữa người và lạc đà được khuếch trương, một con lạc đà chở đến năm người. Có thể tác phẩm này miêu tả một tiết mục xiếc trong “Bách hí” (trăm trò biểu diễn) ở Trường An thời Đường, có thể họ đang biểu diễn các khúc nhạc vùng Tây Vực, hoặc các bản nhạc do nhạc công triều Đường sáng tác mang âm hưởng Tây Vực. Dù nội dung biểu diễn cụ thể là gì, từ hình ảnh nhân vật và các loại nhạc cụ trong tượng lạc đà chở nhạc công, có thể nhận thấy sự ảnh hưởng của văn hóa và âm nhạc Tây Vực đối với người Trung Hoa thời Đường.

（二）骆驼载乐俑的主题内容

(2) NỘI DUNG CHỦ ĐỀ CỦA TƯỢNG “LẠC ĐÀ CHỞ NHẠC CÔNG”

回到骆驼载乐俑的主题内容上来看，更可以显而易见地看到胡汉融合的情况。首先是人物形象。中间站立者和奏乐者中的两个均为深目、高鼻、虬髯的胡人形象。剩下的两人则为汉人形象。在自西域而来的骆驼上，胡人与汉人共同表演，这是胡汉融合的直观表现。

Xét về nội dung chủ đề của tượng “Lạc đà chở nhạc công”, dễ dàng nhận thấy sự hòa hợp giữa Hồ-Hán. Trước hết là hình tượng nhân vật: người đứng ở giữa và hai người chơi nhạc cụ đều có đặc trưng hình thể của người Hồ: mắt sâu, mũi cao, râu xoăn. Hai người còn lại mang diện mạo của người Hán. Trên lưng lạc đà, con vật đến từ Tây Vực, hình ảnh người Hồ và người Hán cùng biểu diễn đã trở thành minh chứng trực quan cho sự giao thoa văn hóa giữa hai tộc người.

再看奏乐者手中的乐器，虽然其中三人手中的已经遗失，但据学者研究，剩下的应是一人吹奏筚篥，二人击鼓，四人演奏的均属胡乐。而能够进行这样的推测的原因，或许也与唐代同时期发现了很多类似的演奏胡乐的奏乐俑有关。正是因为唐代这样的俑很多，所以能够从他们动作上的表现来推测演奏的是什么乐器。

Tiếp đó là nhạc cụ trong tay các nhạc công. Dù ba trong số đó đã bị mất, nhưng theo nghiên cứu của các học giả, có thể xác định rằng một người thổi Tất Lật (giống Sáo) và hai người đánh trống, tất cả đều là nhạc cụ Tây Vực. Sở dĩ có thể đưa ra phán đoán này, có thể là do dựa trên sự so sánh với nhiều tượng tấu nhạc trong thời Đường đã được phát hiện, cũng mô tả cảnh diễn tấu các khúc nhạc Hồ. Chính nhờ sự phổ biến của loại tượng này trong thời Đường, mà các nhà nghiên cứu có thể dựa vào động tác biểu diễn để suy đoán loại nhạc cụ mà họ biểu diễn là gì.

壁画《伎乐图》, 唐 敦煌莫高窟112窟

Bích họa “Kỹ nhạc đồ” ; Thời Đường
Phát hiện trong hang Mạc Cao số 112, Đôn Hoàng

琵琶是一种现代人也很熟悉的乐器，不过这件三彩上的男性形象横抱琵琶弹奏，与现在的弹奏方法有很大不同。在敦煌壁画中，还能看到一些反弹琵琶的飞天形象，但这种形式更接近舞蹈动作。

Tỳ bà là một loại nhạc cụ quen thuộc đối với con người hiện đại, tuy nhiên hình tượng nam nhạc công ôm tỳ bà theo chiều ngang khi biểu diễn trong bức tượng tam thái lại rất khác với cách chơi tỳ bà ngày nay. Trong các bích họa ở Đôn Hoàng, người ta còn có thể thấy những hình ảnh phi thiên “đánh tỳ bà ngược”, song hình thức này mang tính vũ đạo nhiều hơn là trình diễn âm nhạc.

筚篥也是一种来自西域的乐器。其外形类似胡笳，但有九个孔，在鼓吹教坊中经常被使用。

Tất Lật cũng là một loại nhạc cụ có nguồn gốc từ Tây Vực. Hình dáng của nó tương tự như Sáo (loại sáo giống sáo ngang của các dân tộc phương Bắc Trung Quốc, thời xưa), nhưng có chín lỗ âm thanh, thường được sử dụng trong giáo phường kèn trống.

二、墓葬中的伎乐俑与唐代的胡人伎乐

2. TƯỢNG KỸ NHẠC TRONG MỘ TÁNG VÀ NHẠC CÔNG NGƯỜI HỒ THỜI ĐƯỜNG

唐代的骆驼载乐俑并非孤例，在陕西历史博物馆也有一件骆驼载乐俑，是中堡村唐墓出土的三彩器。

Tượng “lạc đà chở nhạc công” thời Đường không phải là hiện vật duy nhất. Trong Bảo tàng Lịch sử Thiểm Tây hiện cũng lưu giữ một tượng lạc đà chở nhạc công khác, là tượng tam  sắc được khai quật từ mộ Đường tại làng Trung Bảo.

整体的造型结构两者类似，不过中堡村唐墓出土的这一件人物更多，具体的人物形象也有不同。这件陶俑中，骆驼背上驮着八人，分别为七位坐着的男性奏乐者和一位站着的女性—可能是歌者或舞者。奏乐者所用的乐器有笛、箜篌、琵琶、笙、箫、拍板、排箫七种，大多是西域传来的乐器，但所有人都穿着汉人的服饰，从面容上看也都是汉人。不过关于这一点，也有学者认为他们可能是汉化了的胡人乐伎，或是胡汉通婚后的乐伎后代。

Về tổng thể, cấu trúc tạo hình hai tượng này tương đối giống nhau, nhưng tượng phát hiện trong mộ Đường ở Trung Bảo có số lượng nhân vật nhiều hơn, hình tượng của các nhân vật cũng có khác biệt. Trong bức tượng này, trên lưng lạc đà có tám người, gồm bảy nam nhạc công đang ngồi và một phụ nữ đứng, có thể là ca sĩ hoặc vũ công. Các nhạc cụ mà họ sử dụng gồm: sáo ngang, không hầu, tỳ bà, sinh, tiêu, phách và tiêu dọc, hầu hết đều là nhạc cụ du nhập từ Tây Vực. Song, các nhân vật đều mặc trang phục Hán, có diện mạo của người Hán. Tuy nhiên về điểm này, một số học giả cho rằng họ có thể là kỹ nhạc người Hồ đã Hán hóa, hoặc là con cháu của các kỹ nhạc trong gia đình thông hôn Hán Hồ.

除了在一个陶俑上塑造一组乐伎之外，更多伎乐俑还是普通的单个人物俑（或是骑马人物俑）。比如孟津唐岑氏夫人墓中的一组演奏排箫、琵琶、古筝、笙，以及似吹奏大、小筚篥或竖笛的女性伎乐俑，他们所用的乐器也兼有中原汉族乐器和西域传入的乐器。

Ngoài trên những tượng gốm đắp nặn một nhóm nhạc công, phần lớn các tượng kỹ nhạc thời Đường thường là một nhân vật đơn lẻ (hoặc tượng người cưỡi ngựa). Ví dụ, trong mộ phu nhân Sầm Thị thời Đường ở Mạnh Tân (tỉnh Hà Nam), phát hiện một nhóm tượng nữ nhạc công đang trình diễn các nhạc cụ như tiêu dọc, tỳ bà, cổ tranh, sinh và ống tiêu lớn, nhỏ hoặc tất lật (sáo). Những nhạc cụ mà họ biểu diễn bao gồm cả nhạc cụ truyền thống của người Hán ở Trung Nguyên lẫn nhạc cụ du nhập từ Tây Vực.

墓中的两件女舞俑都是广袖曳裙，着锦履，舞蹈动作造型为扬袖摆腰，舞姿柔缓顺畅，在进行的应是节奏轻缓的舞蹈，而不是如西域“胡旋舞”一般的健舞，更似汉族传统乐舞，也就是说，这一组乐舞俑表现的或许是用西域乐器演奏汉族传统音乐并配以传统舞蹈的场景，也是胡汉杂糅的一种可能状态。

Trong ngôi mộ này còn phát hiện hai tượng nữ vũ công, mặc áo tay rộng, váy dài, đi giày gấm, động tác múa vung tay áo, uốn eo, động tác mềm mại, uyển chuyển. Có thể đang biểu diễn điệu múa với tiết tấu nhẹ nhàng, chứ không phải là điệu múa sôi động kiểu Tây Vực như “Hồ hoàn vũ”, mà càng giống với vũ nhạc truyền thống của dân tộc Hán. Nói cách khác, nhóm tượng vũ nhạc này có thể đang dùng nhạc cụ Tây Vực biểu diễn âm nhạc truyền thống của người Hán, kết hợp với điệu múa truyền thống Hán, thể hiện hình thái giao thoa, hội nhập văn hóa Hán Hồ trong đời sống nghệ thuật thời Đường./.

编译Biên dịch：Bùi Thị Tiệp（裴碧捷）

校对Hiệu đính：冯超 (FENG Chao)

排版Sắp chữ：宁笑葳 (NING Xiaowei)

来源：70件文物里的中国 - 骆驼载乐俑 - 上海博物馆 - 微信读书