煤炭

Than đá

 这是一个由能源驱动的世界

Đây là một thế giới được vận hành bởi năng lượng.

放眼全国

大大小小的煤矿散布各地

连续10年年总产量超过30亿吨

2020年的总产量更是高达39亿吨

Phóng tầm mắt khắp đất nước, những mỏ than lớn nhỏ phân bố rải rác ở khắp mọi nơi. Trong suốt 10 năm liên tiếp, sản lượng khai thác than hàng năm của Trung Quốc đều vượt 3 tỷ tấn, và đến năm 2020, con số này đã lên tới 3,9 tỷ tấn.

时至今日，煤炭消费量

仍占我国一次能源消费量的近60%

Cho đến ngày nay, mức tiêu thụ than đá vẫn chiếm gần 60% tổng mức tiêu thụ năng lượng sơ cấp của Trung Quốc.

正是这些巨量而饱受争议的煤炭

保障了我们的生产与生活

成为社会发展的基础动力

Chính khối lượng than khổng lồ nhưng cũng đầy tranh cãi ấy đã bảo đảm cho hoạt động sản xuất và đời sống của chúng ta, trở thành nguồn động lực nền tảng cho sự phát triển của xã hội.

煤炭与我们到底有着怎样的故事

我们的生产能力又为何如此惊人

Vậy, than đá có mối liên hệ như thế nào với cuộc sống của chúng ta? Vì sao năng lực sản xuất than của Trung Quốc lại đạt đến quy mô đáng kinh ngạc như vậy?

这一切要从煤炭的形成讲起

Mọi câu chuyện phải bắt đầu từ sự hình thành của than đá.

秦皇岛港的煤炭码头 / 供图　中科星图股份有限公司

Cảng than tại cảng Tần Hoàng Đảo / Đơn vị cung cấp ảnh: Công ty Cổ phần Trung Khoa Tinh Đồ

秦皇岛港自近代开埠起，距今已有120多年历史。新中国成立后，秦皇岛港承担起“北煤南运”的重要使命，是大秦铁路线的主要配套港口。改革开放至今，秦皇岛港累计运输煤炭40多亿吨，成为名副其实的“国民经济晴雨表”​。

Kể từ khi được mở cảng vào thời cận đại đến nay, cảng Tần Hoàng Đảo đã có hơn 120 năm lịch sử. Sau khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập, cảng Tần Hoàng Đảo đảm nhận sứ mệnh quan trọng trong chiến lược “vận chuyển than từ Bắc vào Nam”, đồng thời trở thành cảng đầu mối chủ yếu phục vụ tuyến đường sắt Đại Tần. Từ khi thực hiện cải cách và mở cửa đến nay, cảng Tần Hoàng Đảo đã vận chuyển tổng cộng hơn 4 tỷ tấn than, qua đó trở thành một “phong vũ biểu của nền kinh tế quốc dân” đúng nghĩa.

一、沧海桑田

I. Biển cả nương dâu

亿万年来，中国大地上的很多地方都曾经历这样一幕：在温暖湿润的沼泽洼地中，各种植物竞相生长，郁郁葱葱，欣欣向荣。伴随着水体的时进时退，大量的植物遗体迅速被掩埋、堆积，与空气隔绝。在还原环境中，它们被部分分解，形成一片片泥炭沼泽。而后，沧海桑田，海陆升降，泥炭被掩埋于地下，在高温、高压等特殊条件下发生一系列物理化学变化，最终形成煤炭。

Trong suốt hàng trăm triệu năm, trên nhiều vùng đất của Trung Quốc đã từng diễn ra một khung cảnh như thế này: giữa những vùng trũng đầm lầy có khí hậu ấm áp và ẩm ướt, muôn loài thực vật sinh sôi mạnh mẽ, cây cối xanh tốt, tràn đầy sức sống. Cùng với sự tiến thoái của các thủy vực, một lượng lớn xác thực vật nhanh chóng bị vùi lấp và tích tụ, tách biệt với không khí bên ngoài. Trong môi trường khử, chúng bị phân hủy một phần và dần hình thành nên những vùng đầm lầy than bùn. Sau đó, trải qua những biến đổi lớn lao của tự nhiên, biển cả nương dâu, đất liền và biển cả không ngừng nâng lên rồi hạ xuống, các lớp than bùn tiếp tục bị chôn vùi sâu dưới lòng đất. Dưới tác động của nhiệt độ cao, áp suất lớn cùng nhiều điều kiện đặc biệt khác, chúng trải qua hàng loạt biến đổi vật lý và hóa học, cuối cùng hình thành nên than đá.

这一幕还不止发生过一次。植物一次次倒下，地层一层层覆盖，煤炭也一次次形成。于是，在今天的中国大地之上，煤炭的探明储量多达1400亿吨，含煤区面积超过80万平方千米，比东北三省的总面积还要大，占全国陆地面积的8.3%，几乎每个省份都有煤炭资源分布。

Khung cảnh ấy không chỉ diễn ra một lần. Hết lớp thực vật này ngã xuống lại đến lớp khác mọc lên; các tầng địa chất chồng chất lên nhau. Than đá vì thế được hình thành hết lần này đến lần khác. Chính vì vậy, trên lãnh thổ Trung Quốc ngày nay, trữ lượng than đã được thăm dò xác định lên tới 140 tỷ tấn; diện tích các vùng chứa than vượt quá 800 nghìn km², lớn hơn tổng diện tích của ba tỉnh Đông Bắc, chiếm 8,3% diện tích đất liền cả nước. Hầu như tỉnh nào của Trung Quốc cũng có sự phân bố của tài nguyên than.

如此来看，我们的煤炭家底足够厚实。可是要想将这些地下矿藏开采出来，我们还需用尽十八般武艺。

Xét trên phương diện này, nguồn tài nguyên than của Trung Quốc quả thực hết sức dồi dào. Thế nhưng, để có thể khai thác những khoáng sản nằm sâu dưới lòng đất ấy, con người vẫn phải vận dụng mọi phương thức và kỹ thuật có thể.

伊敏河露天矿 / 摄影　刘瑞

Mỏ than lộ thiên sông Y Mẫn / Nhiếp ảnh: Lưu Thụy

伊敏河露天矿位于内蒙古自治区呼伦贝尔市鄂温克旗，采矿范围内剩余保有资源量为20.31亿吨。1984年，该煤矿便建成为一座百万吨级露天矿。目前，该煤矿核定产能为每年2200万吨。

Mỏ than lộ thiên Y Mẫn Hà nằm tại kỳ tự trị dân tộc Ngạc Ôn Khắc, thành phố Hulunbuir, Khu tự trị Nội Mông Cổ. Trữ lượng tài nguyên còn có thể khai thác trong phạm vi khu mỏ đạt 2,031 tỷ tấn. Ngay từ năm 1984, mỏ than này đã được xây dựng thành một mỏ than lộ thiên có quy mô khai thác hàng triệu tấn mỗi năm. Hiện nay, công suất khai thác đã được phê duyệt của mỏ đạt 22 triệu tấn/năm.

二、搬山卸岭

II. Dời non lấp núi

在内蒙古鄂尔多斯附近，起伏的山丘变成了一个个平整的立面，伴随而来的是越发清晰的机器轰鸣声。循声望去，映入眼帘的是一个硕大无比的洼地。洼地的上部，是煤层上覆盖的岩土，只有将岩土剥离，煤炭才能重见天日。

Gần thành phố Ngạc Nhĩ Đa Tư (Ordos), thuộc Khu tự trị Nội Mông Cổ, những ngọn đồi nhấp nhô đã biến thành từng mặt cắt phẳng lì. Cùng với đó, tiếng máy móc rền vang. Lần theo âm thanh ấy, trước mắt hiện ra một vùng trũng khổng lồ. Phía trên vùng trũng là lớp đất đá phủ trên vỉa than; chỉ khi bóc tách lớp đất đá này, than đá mới có thể một lần nữa lộ ra dưới ánh mặt trời.

完成这项工作的，是一支由各种机械组成的庞大装甲军团。吊斗铲凭借高大的悬臂，轻而易举地将松散的岩土挖掘并转移至100米远。庞大的轮斗铲更加引人注目：它的前端是由数个一人高的铲斗组成的齿轮，尾端连接着数百米长的运输带，能够以极高的效率完成挖掘加运输的流水线作业。

Đảm nhiệm công việc đó là một “quân đoàn thiết giáp” khổng lồ gồm đủ loại máy móc cơ giới. Máy xúc gầu treo với cần vươn cao, có thể dễ dàng đào và chuyển khối đất đá tơi xốp đi xa tới 100 mét. Nổi bật hơn cả là máy xúc bánh gầu khổng lồ: ở phía trước là một bánh xe lắp nhiều gầu xúc cao ngang người, còn phía sau nối liền với băng tải dài hàng trăm mét, cho phép thực hiện liên tục và hiệu quả cao quy trình khép kín từ đào xúc đến vận chuyển.

岩土被剥离之后，黑乎乎的煤炭露出，灵活的单斗铲等机械挥舞着长臂，铲装、运输破碎的煤炭。电铲在缆绳的拉扯下，将身边的煤炭装入卡车。当然，它们也可以直接与运输带连接，组成更加连续、便捷的工作系统。之后，勤劳的“搬运工”卡车在坑场与地表之间穿梭，将煤炭和土石运出洼地。

Sau khi lớp đất đá được bóc đi, những lớp than đen bóng hiện ra. Các loại máy móc linh hoạt như máy xúc gầu đơn bắt đầu vung cánh tay thép của mình, tiến hành xúc, bốc và vận chuyển than đã được phá vỡ. Máy xúc điện, dưới sự điều khiển của hệ thống cáp kéo, liên tục đưa than lên các xe tải. Tất nhiên, chúng cũng có thể được kết nối trực tiếp với hệ thống băng tải, tạo thành một dây chuyền làm việc liên tục và thuận tiện hơn. Sau đó, các xe tải hạng nặng “người khuân vác” cần mẫn không ngừng qua lại giữa đáy mỏ và mặt đất, vận chuyển than cùng đất đá ra khỏi vùng trũng.

轰鸣声此起彼伏，各种机械有条不紊地密切配合，一派热火朝天的景象。经年累月的挖掘，使山丘夷为平地，平地被掏空成洼地。从高空俯瞰，竟呈现出一层层、一圈圈的台阶，蔚为壮观。这便是露天采煤的现场。

Tiếng động cơ vang rền. Các loại máy móc phối hợp nhịp nhàng, tạo nên một khung cảnh sản xuất vô cùng sôi động. Qua tháng năm không ngừng đào bới, những ngọn đồi bị san bằng thành đồng bằng, còn mặt đất lại bị khoét thành những vùng trũng sâu. Từ trên cao nhìn xuống, toàn bộ mỏ than hiện lên như những ruộng bậc thang, vòng nối tiếp vòng, tạo nên một cảnh tượng hết sức hùng vĩ. Đó chính là hiện trường của hoạt động khai thác than lộ thiên.

一年之内，这里采出的煤炭将超过2000万吨。如此规模的露天煤矿，在全国范围内都屈指可数。

但是，这样惊人的生产能力却来之不易。

Chỉ trong vòng một năm, lượng than khai thác tại đây vượt quá 20 triệu tấn. Những mỏ than lộ thiên có quy mô như vậy chỉ đếm được trên đầu ngón tay trong phạm vi cả nước.

Thế nhưng, năng lực sản xuất đáng kinh ngạc ấy không phải tự nhiên mà có.

时间回溯至70多年前，旧中国遗留下来的煤矿大都规模较小、设备简陋、技术落后，而百废待兴的新中国，急需煤炭资源来进行工业建设。

Ngược dòng thời gian trở về hơn bảy mươi năm trước, phần lớn các mỏ than mà Trung Quốc xưa để lại đều có quy mô nhỏ, trang thiết bị thô sơ, trình độ kỹ thuật lạc hậu. Trong khi đó, nước Trung Quốc mới, đang trong giai đoạn khôi phục và xây dựng, rất cần nguồn tài nguyên than để phục vụ công cuộc công nghiệp hóa.

于是，在苏联的援建之下，十几个年产量在500万吨左右的现代化露天矿出现在大江南北。在云南，有红河的小龙潭露天矿；在辽宁，有抚顺的抚顺西露天矿，也有阜新的海州露天矿。

Vì vậy, với sự hỗ trợ của Liên Xô, hơn mười mỏ than lộ thiên hiện đại có sản lượng khoảng 5 triệu tấn mỗi năm lần lượt xuất hiện trên khắp đất nước. Tại Vân Nam có mỏ than lộ thiên Tiểu Long Đàm ở Hồng Hà; tại Liêu Ninh có mỏ than lộ thiên Phủ Thuận Tây ở Phủ Thuận và mỏ than lộ thiên Hải Châu ở Phụ Tân.

这些露天矿有一个共同特点，就是配备了当时最先进的设备——挖掘可靠的铲车和装载量大的蒸汽机车，二者强强联合，能够保证产量的最大化。正因如此，辽宁阜新的海州露天矿还一举成为当时亚洲最大的露天煤矿。矿坑里，一列列满载煤炭的蒸汽机车，头顶着滚滚白烟，沿着铁轨奋力爬升，是那个年代最动感的画面。

Các mỏ than này có một điểm chung: đều được trang bị những thiết bị tiên tiến nhất vào thời điểm đó, máy xúc có độ tin cậy cao và đầu máy hơi nước có tải trọng lớn. Sự kết hợp giữa hai loại thiết bị này đã tạo nên hiệu quả vượt trội, bảo đảm tối đa hóa sản lượng khai thác. Chính nhờ vậy, mỏ than lộ thiên Hải Châu ở Phụ Tân, Liêu Ninh, đã vươn lên trở thành mỏ than lộ thiên lớn nhất châu Á thời bấy giờ. Trong lòng mỏ, từng đoàn đầu máy hơi nước chất đầy than, nhả những cột khói trắng cuồn cuộn, nặng nhọc leo lên, trở thành hình ảnh giàu sức sống và đậm dấu ấn của một thời kỳ.

20世纪80年代，随着露天开采技术的进步，我们独立设计和建设了平朔、霍林河、伊敏河、元宝山、准格尔一众声名显赫的大型露天矿，人称“五大露天”​。

Đến thập niên 1980, cùng với sự tiến bộ của công nghệ khai thác lộ thiên, Trung Quốc đã tự thiết kế và xây dựng hàng loạt mỏ than lộ thiên quy mô lớn, nổi tiếng như Bình Sóc, Hoắc Lâm Hà, Y Mẫn Hà, Nguyên Bảo Sơn và Chuẩn Cát Nhĩ, được gọi chung là “Ngũ đại lộ thiên”.

彼时的中国，汽车工业取得较大的发展，灵活的卡车逐渐成为新的煤炭运输工具。与拥有大运量的列车相比，虽然单辆卡车的运力有限，但是众多卡车一齐出动，便组成了一支灵活的机动部队，其总运力绝不逊色。在铲车与卡车这对新组合的“加持”下，生产效率得到大幅提升，这些煤矿的年产量可突破1500万吨。

Trong giai đoạn đó, ngành công nghiệp ô tô của Trung Quốc có những bước phát triển đáng kể, xe tải linh hoạt dần trở thành phương tiện vận chuyển than mới. So với tàu hỏa có năng lực vận tải lớn, sức chở của mỗi chiếc xe tải tuy hạn chế hơn, nhưng khi số lượng lớn xe cùng hoạt động, chúng hình thành một “đội quân cơ động” linh hoạt với tổng năng lực vận chuyển không hề thua kém. Nhờ sự kết hợp mới giữa máy xúc và xe tải, hiệu suất sản xuất được nâng cao đáng kể, đưa sản lượng hằng năm của các mỏ này vượt ngưỡng 15 triệu tấn.

可是，随着矿坑越挖越深，卡车的运输距离变得越来越长，运输效率也变得越发低下。

于是，一项新设备——胶带输送机应运而生。它的运输能力可与标准铁路抗衡，而成本只有卡车的50%，具有多重优势。此外，根据实际的地形条件，煤炭还可以“乘坐”索道，横跨峡谷，完成运输。

Tuy nhiên, khi hố mỏ ngày càng được đào sâu, quãng đường vận chuyển của xe tải cũng kéo dài hơn, khiến hiệu quả vận chuyển dần suy giảm.

Trong bối cảnh đó, một thiết bị mới – băng tải đã ra đời. Năng lực vận chuyển của nó có thể sánh ngang với đường sắt tiêu chuẩn, trong khi chi phí chỉ bằng khoảng 50% so với vận tải bằng xe tải, nhờ đó sở hữu nhiều ưu thế nổi bật. Ngoài ra, tùy theo điều kiện địa hình thực tế, than đá còn có thể “đi cáp treo”, vượt qua các thung lũng và vực sâu để hoàn thành quá trình vận chuyển.

截至目前，露天煤矿里的装甲军团成员越来越多，性能也越来越强大。它们灵活配合，使得露天煤矿的年生产能力突破3000万吨。

Cho đến nay, “quân đoàn thiết giáp” trong các mỏ than lộ thiên ngày càng đông đảo, còn tính năng của các thiết bị cũng ngày càng mạnh mẽ. Sự phối hợp linh hoạt giữa chúng đã giúp năng lực sản xuất hằng năm của các mỏ than lộ thiên vượt mốc 30 triệu tấn.

左图　新疆哈密三道岭露天矿中行驶的蒸汽机车 / 摄影　姚金辉

Ảnh bên trái: Đầu máy hơi nước đang chạy trong mỏ than lộ thiên Tam Đạo Lĩnh, Hà Mật, Tân Cương / Nhiếp ảnh: Diêu Kim Huy

小龙潭煤矿布沼坝矿坑阶梯操作面全景 / 摄影　祁凯

Toàn cảnh mặt bậc thang khai thác mỏ than Bố Chiếu Bá, mỏ than Tiểu Long Đàm / Nhiếp ảnh: Kỳ Khải

进入21世纪，一大批露天矿更是喷薄而出。2008年，内蒙古乌珠穆沁的白音华露天矿建成投产。2014年，内蒙古鄂尔多斯的哈尔乌素露天矿建成投产。2019年，陕西神木的西湾露天矿建成投产。

Bước sang thế kỷ XXI, một loạt mỏ than lộ thiên quy mô lớn đã lần lượt ra đời. Năm 2008, mỏ than lộ thiên Bạch Âm Hoa tại Ô Châu Mục Thấm, Nội Mông Cổ chính thức được xây dựng và đưa vào khai thác. Năm 2014, mỏ than lộ thiên Cáp Nhĩ Ô Tố ở thành phố Ngạc Nhĩ Đa Tư, Nội Mông Cổ đi vào hoạt động. Đến năm 2019, mỏ than lộ thiên Tây Loan tại Thần Mộc, tỉnh Thiểm Tây cũng chính thức được đưa vào sản xuất.

截至2017年，全国露天煤矿约有420座，其中年产量超过1000万吨的大型露天煤矿达到19座。

Tính đến năm 2017, trên phạm vi cả nước có khoảng 420 mỏ than lộ thiên, trong đó số mỏ than lộ thiên quy mô lớn có sản lượng hằng năm vượt 10 triệu tấn đã đạt 19 mỏ.

不过，露天开采只适用于那些埋深较浅且厚度较大的煤层。到2017年，全国露天煤矿年产量仅有5.28亿吨，只占当年全国煤炭总产量的15%左右。那么，面对深部的煤层，在没有像露天开采那样宽敞的作业空间时，我们又会遇到怎样的难题？

Tuy nhiên, phương thức khai thác lộ thiên chỉ thích hợp đối với những vỉa than có độ chôn sâu tương đối nhỏ và chiều dày lớn. Đến năm 2017, tổng sản lượng khai thác của các mỏ than lộ thiên trên toàn quốc chỉ đạt 528 triệu tấn, tương đương khoảng 15% tổng sản lượng than của cả nước trong năm đó. Vậy, khi phải đối mặt với những lớp than nằm sâu dưới lòng đất, trong điều kiện không có không gian tác nghiệp rộng rãi như khai thác lộ thiên, con người sẽ phải đối diện với những thách thức nào?

三、地下世界

III. Thế giới dưới lòng đất

在我国，超过29亿吨、约占全国煤炭总产量85%的煤炭是从黑暗的地下世界中开采出来的。可是，地下煤层往往深达数百米，有的甚至超过千米。怎样才能采出规模如此巨大且埋藏如此之深的煤炭？

Ở Trung Quốc, hơn 2,9 tỷ tấn than, tương đương khoảng 85% tổng sản lượng than của cả nước, được khai thác từ thế giới tối tăm dưới lòng đất. Thế nhưng, các vỉa than ngầm thường nằm ở độ sâu hàng trăm mét, thậm chí có nơi vượt quá một nghìn mét. Vậy làm thế nào để khai thác được một lượng than khổng lồ như vậy từ những tầng địa chất nằm sâu đến thế?

首先，人们必须想方设法在地表和煤层之间，开凿出一条条或水平、或倾斜、或垂直的通道，搭建起一个合理的井下生产空间。这些通道不仅是输送煤炭、土石的运输通道，也是输送人员和设备的运输通道，更是深井之下人员、运输、通风、排水、供电、通信、救援等的安全保障通道。沿着这些通道，人们终于能够触及深埋于地下的煤层。

Trước hết, con người phải tìm mọi cách mở giữa mặt đất và vỉa than những tuyến đường hầm có thể nằm ngang, nghiêng hoặc thẳng đứng, từ đó xây dựng nên một không gian sản xuất ngầm hợp lý. Những đường hầm này không chỉ là tuyến vận chuyển than, đất đá mà còn là tuyến vận chuyển con người và thiết bị; đồng thời, chúng còn là những hành lang bảo đảm an toàn cho các hoạt động như đi lại, vận tải, thông gió, thoát nước, cung cấp điện, thông tin liên lạc và cứu hộ trong các mỏ sâu dưới lòng đất. Chính nhờ những tuyến thông đạo ấy mà con người cuối cùng có thể tiếp cận được các vỉa than bị chôn vùi sâu trong lòng đất.

然而有些煤层过于庞大，它们横向延伸数千米，厚度达到上百米。在没有机械的时代，面对这样的“庞然大物”​，人们只能手刨肩背，将煤炭一点点从煤层上剥落，再一筐筐背送至地面。在条件相对优越的地方，可以使用炸药炸碎煤层，借助井下轨道和矿车完成煤炭运输。即便如此，其难度仍然超乎想象。

Tuy nhiên, có những vỉa than có quy mô vô cùng lớn, kéo dài hàng nghìn kilômét theo chiều ngang và dày tới hàng trăm mét. Trong thời kỳ chưa có máy móc, trước những “gã khổng lồ” như vậy, con người chỉ có thể dùng tay đào, dùng vai gùi, từng chút một bóc tách than khỏi vỉa, rồi lại từng gùi, từng sọt cõng than lên mặt đất. Ở những nơi có điều kiện thuận lợi hơn, người ta có thể dùng thuốc nổ để phá vỡ vỉa than, đồng thời dựa vào đường ray và xe goòng trong hầm mỏ để vận chuyển than. Dẫu vậy, mức độ khó khăn của công việc ấy vẫn vượt xa sức tưởng tượng.

幸好机械化的进步让井下作业发生了转机，煤层破碎、装载、运输，以及地下空间的支护等工作开始逐渐被机械取代，开采效率也随之大幅提升。其中，最先进的地下开采工作均由机械完成，这意味着人工采煤的时代将彻底终结。

May mắn thay, sự tiến bộ của cơ giới hóa đã mang lại bước ngoặt cho hoạt động khai thác dưới lòng đất. Các công đoạn như phá vỡ vỉa than, bốc xếp, vận chuyển than cũng như gia cố không gian ngầm dần được thay thế bằng máy móc, nhờ đó hiệu quả khai thác được nâng cao đáng kể. Trong những mỏ hiện đại nhất, toàn bộ quá trình khai thác dưới lòng đất đều do thiết bị cơ giới đảm nhiệm, báo hiệu sự kết thúc hoàn toàn của thời đại khai thác than thủ công.

以内蒙古鄂尔多斯神东矿区的上湾煤矿为例，在200多米深的矿井下，工作人员通过控制台便可操控世界最大采煤机，一次性可采出8.8米厚的煤层。与此同时，在开采的工作面上，128台液压支架一字排开，长度接近300米。液压支架接收指令，有序进退，实现对采煤现场顶部岩石的安全支护。采下的煤炭则沿着数千米长的运输胶带，被及时输送至地表。所有工作井然有序，一气呵成。

Lấy mỏ than Thượng Loan thuộc khu mỏ Thần Đông ở thành phố Ngạc Nhĩ Đa Tư, Nội Mông Cổ làm ví dụ: ở độ sâu hơn 200 mét dưới lòng đất, nhân viên chỉ cần thông qua bảng điều khiển là có thể điều khiển chiếc máy khai thác than lớn nhất thế giới, có khả năng khai thác vỉa than dày 8,8 mét trong 1 lần. Đồng thời, trong công tác khai thác, 128 giàn chống thủy lực được bố trí thành một hàng dài gần 300 mét. Các giàn chống này tiếp nhận lệnh điều khiển, tiến lùi theo trình tự, bảo đảm chống đỡ an toàn cho lớp đá phía trên khu vực khai thác. Lượng than được khai thác sẽ lập tức được vận chuyển lên mặt đất thông qua hệ thống băng tải dài hàng nghìn mét. Toàn bộ quy trình vận hành diễn ra nhịp nhàng, liên tục và hết sức hiệu quả.

截至2019年，全国已有98%的大型煤矿实现了机械化采煤，井下事故遇难的人数从2004年的6027减少至316，事故发生系数下降超过97%。

Tính đến năm 2019, 98% các mỏ than quy mô lớn trên cả nước đã thực hiện khai thác cơ giới hóa. Số người thiệt mạng do tai nạn trong hầm mỏ giảm từ 6.027 người vào năm 2004 xuống còn 316 người, trong khi hệ số xảy ra tai nạn giảm hơn 97%.

江苏徐州姚桥煤矿智能工作面 / 摄影　李新建

Mặt bậc khai thác thông minh mỏ than Diêu Kiều, Từ Châu, Giang Tô / Nhiếp ảnh: Lý Tân Kiến

在一些机械化智能生产煤矿，从采煤机割煤、支架移架，到刮板输送机推溜等采煤动作，已全部实现自动化。煤炭生产不再需要人员直接接触，只需在集中控制室完成操作指令，这不仅让工作人员的安全得到了保障，也大大提高了生产效率。

Tại một số mỏ than cơ giới hóa và thông minh, toàn bộ các công đoạn khai thác như máy khai thác cắt than, giàn chống di chuyển hay máng cào vận chuyển than đều đã được tự động hóa hoàn toàn. Hoạt động sản xuất than không còn đòi hỏi con người phải trực tiếp tiếp xúc với khu vực khai thác; mọi thao tác chỉ cần được thực hiện thông qua các lệnh điều khiển trong phòng điều khiển tập trung. Điều này không chỉ bảo đảm an toàn cho người lao động mà còn nâng cao đáng kể hiệu quả sản xuất.

此外，在多种机械的助力之下，即使面对错综复杂的地下世界，采煤工作也变得游刃有余。对于近水平状、厚度小于7.5米、赋存条件简单的煤层，人们可以沿着煤层推进，一次性将煤炭采出，此即长壁采煤法。

Bên cạnh đó, với sự hỗ trợ của nhiều loại máy móc hiện đại, ngay cả khi phải đối mặt với thế giới ngầm phức tạp dưới lòng đất, công tác khai thác than vẫn có thể được thực hiện một cách linh hoạt và hiệu quả. Đối với các vỉa than gần nằm ngang, có chiều dày dưới 7,5 mét, điều kiện tồn tại địa chất tương đối đơn giản, người ta có thể tiến hành khai thác dọc theo vỉa than và lấy than trong một lần khai thác. Phương pháp này được gọi là phương pháp khai thác lò chợ dài (longwall mining).

对于近水平状、厚度一般超过5米的厚煤层，人们可以自上而下，分多层开采。当然，也可以自下而上进行放顶煤开采，这种开采方法是先在煤层底部采出2到3米的高度，再利用顶板压力或者人工方法，使顶部煤层直接垮落、破碎、放出。

Đối với các vỉa than dày, gần nằm ngang và thường có chiều dày trên 5 mét, người ta có thể khai thác từ trên xuống dưới theo nhiều lớp. Ngoài ra, cũng có thể áp dụng phương pháp khai thác than bằng phá hỏa toàn phần từ dưới lên (khai thác than nóc). Theo phương pháp này, trước tiên người ta khai thác một lớp than ở đáy có bề dày khoảng 2–3 mét, sau đó lợi dụng áp lực của tầng đá phía trên hoặc áp dụng các biện pháp nhân tạo để làm cho lớp than phía trên sụp đổ, vỡ vụn và tự chảy xuống.

任凭地下煤层肆意展布，人们只管见招拆招。截至目前，我国的采煤方法多达十几种，是世界上采煤方法种类最多的国家。

Dù các vỉa than dưới lòng đất phân bố phức tạp đến đâu, con người vẫn luôn tìm ra những giải pháp khai thác thích hợp. Cho đến nay, Trung Quốc đã phát triển hơn mười phương pháp khai thác than khác nhau, trở thành quốc gia có số lượng phương pháp khai thác than phong phú nhất thế giới.

相较于露天开采，从挖掘各种地下通道到应对不同形态的煤层和地表，地下开采的每一步都异常艰难。当然，煤层开采的“艺术”并非一成不变，人们可根据实际情况，在两种开采方式间切换或组合使用。

So với khai thác lộ thiên, khai thác dưới lòng đất khó khăn hơn rất nhiều. Từ việc đào các tuyến đường ngầm, cho đến ứng phó với những dạng vỉa than và điều kiện địa chất bề mặt khác nhau, mỗi bước trong quá trình khai thác đều đầy thách thức. Dĩ nhiên, “nghệ thuật” khai thác than không phải là một khuôn mẫu bất biến; tùy thuộc vào điều kiện thực tế, con người có thể chuyển đổi hoặc kết hợp linh hoạt giữa hai phương thức khai thác.

当露天开采的成本超出合理的经济范围时，就需要转向地下开采。而当地下环境变得恶劣时，人们就不得不转为露天开采。以宁夏石嘴山的大峰煤矿为例，煤层的自燃使得地下温度居高不下，严重危害作业人员的安全。所以，自2007年起，该煤矿的开采方式从地下转向了露天。

Khi chi phí khai thác lộ thiên vượt quá giới hạn kinh tế hợp lý, người ta phải chuyển sang khai thác dưới lòng đất. Ngược lại, khi điều kiện địa chất dưới lòng đất trở nên quá khắc nghiệt, việc chuyển sang khai thác lộ thiên là điều không thể tránh khỏi. Chẳng hạn, tại mỏ than Đại Phong ở thành phố Thạch Chủy Sơn, Ninh Hạ, hiện tượng tự cháy của vỉa than khiến nhiệt độ dưới lòng đất luôn ở mức rất cao, đe dọa nghiêm trọng đến sự an toàn của người lao động. Vì vậy, kể từ năm 2007, phương thức khai thác của mỏ này đã được chuyển từ khai thác dưới lòng đất sang khai thác lộ thiên.

如果煤层向地层深处延伸极大，可以露天和地下同时开采。例如山西平朔的安家岭煤矿，人们在其露天矿场的周围同时进行地下开采，是我国第一座“露井联采”的现代化大型煤矿。

Trong trường hợp vỉa than kéo dài rất sâu vào lòng đất, người ta cũng có thể tiến hành đồng thời cả khai thác lộ thiên và khai thác dưới lòng đất. Ví dụ, tại mỏ than An Gia Lĩnh ở Bình Sóc, tỉnh Sơn Tây, hoạt động khai thác dưới lòng đất được triển khai đồng thời xung quanh khu vực khai thác lộ thiên. Đây là mỏ than hiện đại quy mô lớn đầu tiên của Trung Quốc áp dụng mô hình “khai thác kết hợp lộ thiên – hầm lò”.

至此，从浅部煤层的露天开采到深部煤层的地下开采，近4700座大大小小的煤矿在中国大地上遍地开花。它们热火朝天，日夜不休，让中国成为名副其实的“煤炭帝国”​。

Đến đây, từ các vỉa than nông được khai thác theo phương thức lộ thiên cho đến các vỉa than sâu được khai thác dưới lòng đất, gần 4.700 mỏ than lớn nhỏ đã hiện diện khắp lãnh thổ Trung Quốc. Chúng hoạt động sôi nổi, ngày đêm không ngơi nghỉ, đưa Trung Quốc trở thành một “đế chế than đá” đúng nghĩa.

四、功与过

IV. Công và tội

时至今日，我国的煤炭年产量已经达到39亿吨，是70多年前的120倍。与此同时，全国的火力发电装机容量增长了708倍，总量居世界第一；钢铁产量增长了6300倍，总量居世界第一。熊熊燃烧的煤炭，点亮了万家灯火，筑起了钢铁森林，也融入了14亿人的生活，更成为这个觉醒的东方大国拼命追赶、飞速前进的动力。然而，我们也付出了不小的代价。

Cho đến ngày nay, sản lượng than hàng năm của Trung Quốc đã đạt 3,9 tỷ tấn, gấp 120 lần so với hơn 70 năm trước. Đồng thời, tổng công suất lắp đặt nhiệt điện của cả nước đã tăng 708 lần, đứng đầu thế giới; sản lượng thép tăng 6.300 lần, cũng đứng đầu thế giới. Những ngọn lửa than rực cháy đã thắp sáng muôn nhà, dựng nên những “cánh rừng thép” của các đô thị hiện đại, hòa vào nhịp sống của 1,4 tỷ người dân, và hơn hết, trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy quốc gia phương Đông đang thức tỉnh này nỗ lực đuổi kịp và không ngừng tiến về phía trước. Tuy nhiên, cái giá mà chúng ta phải trả cũng không hề nhỏ.

煤炭的大规模生产占用了大量土地，尤其是露天开采，它直接破坏了地表土层和植被。地下开采则导致地下水污染，引发地面沉陷，让生态脆弱区不堪重负。而煤炭的直接燃烧，将烟尘、二氧化硫、氮氧化物等大量污染物排入大气。如此粗犷的使用造成了酸雨、雾霾等环境污染问题，给人们的生活带来了极大的挑战。

Hoạt động khai thác than với quy mô lớn đã chiếm dụng một diện tích đất đai khổng lồ. Đặc biệt, khai thác lộ thiên trực tiếp phá hủy lớp đất bề mặt và thảm thực vật. Trong khi đó, khai thác dưới lòng đất có thể gây ô nhiễm nguồn nước ngầm, làm sụt lún mặt đất, khiến các khu vực có hệ sinh thái vốn mong manh phải gánh chịu áp lực ngày càng lớn. Mặt khác, việc đốt than trực tiếp đã thải vào khí quyển một lượng lớn các chất ô nhiễm như bụi khói, lưu huỳnh điôxít (SO₂) và các ôxít nitơ (NOₓ). Việc sử dụng than theo phương thức còn tương đối thô sơ này đã dẫn đến hàng loạt vấn đề môi trường như mưa axit, ô nhiễm sương mù khói bụi và nhiều thách thức nghiêm trọng khác đối với đời sống con người.

我们对煤炭的开采和利用真的就一定要付出沉重的代价吗？答案显然是否定的。

Liệu việc khai thác và sử dụng than đá nhất thiết phải đi kèm với những cái giá nặng nề như vậy? Câu trả lời hiển nhiên là không.

人们正在努力改善煤炭的开采方式，比如将开采产生的矸石用作采空区回填的材料，以减少地面沉陷。对露天矿场进行复土造田，重新种植植被。以山西平朔煤田为例，截至2017年，土地复垦面积超过4万亩，形成了采矿、复垦、还地的绿色开采模式。曾经的露天开采现场，也可以变身为绿色的矿山公园。对于矿井水，会进行统一洁净处理，再用作矿井及矿区的生产生活用水。

Con người đang nỗ lực cải thiện phương thức khai thác và sử dụng than. Chẳng hạn, đất đá thải từ quá trình khai thác được sử dụng làm vật liệu lấp đầy các khu vực đã khai thác hết than nhằm giảm thiểu hiện tượng sụt lún mặt đất. Các mỏ lộ thiên được phủ lại đất và cải tạo thành đất canh tác, đồng thời tiến hành trồng lại thảm thực vật. Lấy mỏ than Bình Sóc ở tỉnh Sơn Tây làm ví dụ, tính đến năm 2017, diện tích đất được phục hồi và cải tạo đã vượt 40 nghìn mẫu Trung Quốc (tương đương khoảng 2.667 ha), qua đó hình thành mô hình khai thác xanh với quy trình khép kín: khai thác, phục hồi, hoàn trả đất đai. Ngay cả những khu vực từng là hiện trường khai thác lộ thiên cũng có thể được chuyển đổi thành các công viên mỏ xanh. Đối với nước thải hầm mỏ, nước sẽ được xử lý tập trung theo quy trình làm sạch trước khi được tái sử dụng cho hoạt động sản xuất và sinh hoạt trong mỏ cũng như trong khu khai khoáng.

正是通过这些方式，如今我国煤矿区的土地复垦率达到52%，煤矸石综合利用率达到71%，矿井水综合利用率已经超过75.8%。

Chính nhờ những nỗ lực đó mà hiện nay, tỷ lệ phục hồi và cải tạo đất tại các khu mỏ than của Trung Quốc đã đạt 52%, tỷ lệ sử dụng tổng hợp than đá thải đạt 71%, còn tỷ lệ sử dụng tổng hợp nước hầm mỏ đã vượt 75,8%.

内蒙古呼伦贝尔扎赉诺尔国家矿山公园 / 摄影　赵高翔

Công viên quốc gia mỏ khoáng sản Trát Lại Nặc Nhĩ, Hô Luân Bối Nhĩ, Nội Mông Cổ / Nhiếp ảnh: Triệu Cao Tường

不仅如此，人们也在改变着煤炭的使用方式。比如在大型露天煤矿附近，直接建造起坑口火电厂，改煤炭运输为电力运输，实现污染物的统一管理和排放。煤炭燃烧之后，还要经过除尘、除硫、脱硝等程序，确保气体达标排放。

Không chỉ vậy, con người cũng đang từng bước thay đổi cách thức sử dụng than đá. Chẳng hạn, tại khu vực gần các mỏ than lộ thiên quy mô lớn, các nhà máy nhiệt điện ngay tại mỏ được xây dựng, chuyển từ mô hình vận chuyển than sang truyền tải điện năng, qua đó thực hiện việc quản lý và xử lý tập trung các chất ô nhiễm trước khi thải ra môi trường. Sau khi than được đốt cháy, khí thải còn phải trải qua hàng loạt công đoạn như lọc bụi, khử lưu huỳnh và khử ôxít nitơ nhằm bảo đảm các chỉ tiêu phát thải đạt tiêu chuẩn.

正如中国工程院院士谢克昌所说：“实现了清洁高效利用的煤炭就是清洁能源。​”

Như lời của ông Tạ Khắc Xương, Viện sĩ Viện Công trình Trung Quốc: “Than đá được sử dụng theo hướng sạch và hiệu quả chính là một dạng năng lượng sạch.”

与此同时，人们还在积极寻找和开发利用煤炭资源替代品。除了石油、天然气等传统化石能源，水能、风能、光能、核能等新型清洁能源，已经逐渐成为人类能源的重要构成。以中国一次能源消费来看，煤炭的消费占比已经从70多年前的90%以上下降至60%左右，未来还会继续降低。

Đồng thời, con người cũng đang tích cực tìm kiếm, phát triển và khai thác các nguồn năng lượng thay thế than đá. Bên cạnh các nguồn năng lượng hóa thạch truyền thống như dầu mỏ và khí tự nhiên, các nguồn năng lượng sạch mới như thủy năng, phong năng, năng lượng mặt trời và năng lượng hạt nhân đã dần trở thành những thành tố quan trọng trong cơ cấu năng lượng của nhân loại. Xét từ cơ cấu tiêu thụ năng lượng sơ cấp của Trung Quốc, tỷ trọng tiêu thụ than đá đã giảm từ hơn 90% vào hơn 70 năm trước xuống còn khoảng 60% hiện nay và được dự báo sẽ tiếp tục giảm trong tương lai.

“一五”时期建成的洛阳矿山机械厂，是我国第一座现代化矿山机械厂。它曾攻克多项铸锻件难题，为我国采矿机械化、现代化贡献了巨大的力量。

Nhà máy Chế tạo Máy móc Khai khoáng Lạc Dương, được xây dựng trong giai đoạn Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất, là nhà máy chế tạo thiết bị khai khoáng hiện đại đầu tiên của Trung Quốc. Nhà máy này đã chinh phục nhiều bài toán khó trong lĩnh vực đúc và rèn các chi tiết cơ khí cỡ lớn, đóng góp to lớn vào tiến trình cơ giới hóa và hiện đại hóa ngành khai khoáng của đất nước.

在未来的某一天，煤炭的能源效用或许会被彻底取代，从此在我们的世界中消失。

Có lẽ vào một ngày nào đó trong tương lai, vai trò của than đá với tư cách là một nguồn năng lượng sẽ hoàn toàn bị thay thế và dần biến mất khỏi thế giới của chúng ta.

但到那时，当再次谈及煤炭时，我们一定还会感慨万千：正是它，点燃了新中国的第一把工业之火；正是它，点燃了一个热火朝天的时代。

Nhưng khi thời khắc ấy đến, mỗi lần nhắc đến than đá, chúng ta hẳn vẫn sẽ không khỏi bồi hồi xúc động: chính than đá đã thắp lên ngọn lửa công nghiệp đầu tiên của nước Trung Quốc mới; cũng chính than đá đã thắp sáng cả một thời đại hừng hực khí thế và đầy khát vọng vươn lên./.

编译 Biên dịch: Bùi Thị Tiệp (裴碧捷)

校对 Hiệu đính: 冯超 (Phùng Siêu)

排版 Sắp chữ: 穆锦怡 (Mục Cẩm Di)

源自：这里是中国2 - ② 煤炭 中国60%的能源来源 - 星球研究所 - 微信读书 

Nguồn tin: Đây là Trung Quốc 2 - ② Than đá - 60% nguồn năng lượng của Trung Quốc - Viện Nghiên cứu Hành tinh - WeChat Reading